Η συγκεκριμένη ημερομηνία κατέχει ιδιαίτερη θέση στο ορθόδοξο εκκλησιαστικό ημερολόγιο, καθώς συνδέεται με μία από τις σημαντικότερες εορτές της Εκκλησίας και με τον συμβολισμό της θυσίας και της Ανάστασης του Χριστού.
Σε ολόκληρη την Ελλάδα, αλλά και σε ορθόδοξες κοινότητες σε όλο τον κόσμο, οι ναοί που είναι αφιερωμένοι στον Τίμιο Σταυρό πανηγυρίζουν σήμερα. Στην Ιερά Μονή Βωσάκου στην Κρήτη, για παράδειγμα, ο εορτασμός πραγματοποιείται με διήμερο πρόγραμμα ακολουθιών στις 13 και 14 Σεπτεμβρίου, ενώ σε πολλές περιοχές της χώρας πραγματοποιούνται πανηγυρικοί Εσπερινοί, λιτανείες και Θείες Λειτουργίες. Παράλληλα, πολλές μονές και ναοί τιμούν την εορτή με ιδιαίτερες πανηγύρεις και προσκυνηματικές εκδηλώσεις.
Στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, η σημερινή ημέρα τιμάται με ιδιαίτερη λαμπρότητα. Ο Παναγιώτατος Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος χοροστατεί σήμερα, Δευτέρα 14 Σεπτεμβρίου, κατά τη Θεία Λειτουργία στον Πατριαρχικό Ναό του Αγίου Γεωργίου στο Φανάρι, μαζί με Συνοδικούς και άλλους Μητροπολίτες.
Η νηστεία της 14ης Σεπτεμβρίου
Η 14η Σεπτεμβρίου αποτελεί μία από τις ιδιαίτερες μονοήμερες νηστείες της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Σε αντίθεση με άλλες ημέρες νηστείας, για την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού προβλέπεται αποχή και από το λάδι, πέρα από τα ζωικά προϊόντα και το ψάρι.
Η νηστεία συνδέεται με το πνευματικό περιεχόμενο της εορτής. Στην ορθόδοξη παράδοση, η αποχή από ορισμένες τροφές αποτελεί μέρος άσκησης που συνδέεται με την προσευχή, την εγκράτεια και την προετοιμασία για μεγάλες εκκλησιαστικές ημέρες.
Η εύρεση και η επιστροφή του Τιμίου Σταυρού
Η γιορτή της Ύψωσις του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού παραπέμπει στην εύρεση του Τιμίου Σταυρού στα Ιεροσόλυμα από την Αγία Ελένη, μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου.
Παράλληλα, συνδέεται με την επιστροφή του Σταυρού στα Ιεροσόλυμα, αφού ανακτήθηκε από τον αυτοκράτορα Ηράκλειο. Για τους χριστιανούς, ο Σταυρός αποτελεί το κεντρικό σύμβολο της θυσίας και της Ανάστασης του Χριστού.
Η Ύψωσις του Τιμίου Σταυρού: Μεγάλη γιορτή σήμερα για την Ορθοδοξία
Σύμφωνα με την παράδοση, το 326 η γηραιά μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, Αυγούστα Ιουλία Φλαβία Ελένη, μετέβη στους Αγίους Τόπους για να φέρει στο φως τα διάφορα μέρη στα οποία έζησε και δίδαξε ο Ιησούς Χριστός. Στα Ιεροσόλυμα πραγματοποίησε μεγάλες ανασκαφές για να βρεθούν οι τόποι της Σταύρωσης και της Ανάστασης στον λόφο του Γολγοθά. Η μετέπειτα Αγία Ελένη οδηγήθηκε στην εύρεση του Τιμίου Σταυρού από ένα αρωματικό φυτό που φύτρωνε στο μέρος εκείνο, τον γνωστό μας βασιλικό. Ύστερα από επίπονες ανασκαφές βρέθηκαν τρεις σταυροί, του Κυρίου και των δύο ληστών.
Οι εκκλησιαστικοί ιστορικοί Φιλοστόργιος και Νικηφόρος αναφέρουν ότι ο Σταυρός του Κυρίου εντοπίσθηκε ύστερα από θαύμα, όταν τοποθετήθηκε πάνω σε νεκρή γυναίκα και αυτή αναστήθηκε. Στη θέση αυτή υπήρχε ο ναός της Αφροδίτης, που είχε ανεγείρει το 135 ο ρωμαίος αυτοκράτορας Αδριανός, μετά τη δεύτερη καταστροφή της Ιερουσαλήμ. Η Ελένη, αφού διέταξε να τον γκρεμίσουν, έχτισε στη θέση του τον περικαλλή Ναό της Αναστάσεως, ο οποίος αποτελεί μέχρι σήμερα ένα από τα σημαντικότερα μνημεία του Χριστιανισμού. Ο Σταυρός του Κυρίου παραδόθηκε στον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Μακάριο, ο οποίος τον τοποθέτησε στον ναό της Αναστάσεως στις 14 Σεπτεμβρίου 335.
Η δεύτερη Ύψωσις του Τιμίου Σταυρού σχετίζεται με τους Βυζαντινο-Περσικούς Πολέμους (602-628). Το 614 οι Πέρσες κυρίευσαν την Παλαιστίνη και αφού λεηλάτησαν και κατέστρεψαν τα ιερά προσκυνήματα του Χριστιανισμού, πήραν μαζί τους ως λάφυρο τον Τίμιο Σταυρό. Οι πυρολάτρες Πέρσες θεώρησαν τον Σταυρό μαγικό, εξαιτίας κάποιων θαυμάτων που έγιναν και τον προσκυνούσαν. Ο αυτοκράτορας Ηράκλειος, μετά την οριστική νίκη του εναντίον των Περσών το 628, ανέκτησε το ιερό σύμβολο της Χριστιανοσύνης και το μετέφερε αρχικά στην Κωνσταντινούπολη (14 Σεπτεμβρίου 629), όπου αποτέλεσε μέρος του θριάμβου του και στη συνέχεια στα Ιεροσόλυμα.
Απολυτίκιο
Σώσον, Κύριε, τον λαόν Σου και ευλόγησον την κληρονομίαν Σου, νίκας τοις βασιλεύσι κατά βαρβάρων δωρούμενος και το σον φυλάττων, δια του Σταυρού Σου, πολίτευμα.
Εσπερινός της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού στο Ύψωμα 1020
Το απόγευμα της Κυριακής 13 Σεπτεμβρίου 2026, τελέστηκε ο Εσπερινός της εορτής της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού στο Ιερό Ναΐδριο της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, στο Ύψωμα 1020 της Φλώρινας.
Στην ακολουθία χοροστάτησε ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Φλωρίνης, Πρεσπών και Εορδαίας κ. Ειρηναίος.
